آشنایی با بازارهای مالی
بازارهای مالی مهمترین و حیاتیترین بخش اقتصادی هر کشور و همینطور اقتصاد جهانی بهشمار میروند که تامین منابع مالی بنگاههای اقتصادی را برعهده دارند. این بازارها با ایجاد یک سیستم باز و منظم، بنگاههای اقتصادی را قادر میکنند تا به سرمایه مورد نیاز خود دسترسی پیدا کنند. به بیان دیگر، بازارهای مالی فضایی را ایجاد میکنند تا میان افرادی که از مازاد منابع مالی برخوردارند و افرادی که با کمبود منابع مالی مواجه هستند، ارتباط دو طرفه و خرید و فروش دارایی شکل گیرد.
مهمترین ویژگی بازارهای مالی که سبب تمایز این بازار از سایر بازارها میشود، شفافیت بالای اطلاعاتی و معاملاتی آن است. در این بازارها، نهاد مقرراتی و ناظری وجود دارد که بر تمامی روندها نظارت دارد و در صورت بروز تخلف، طرفین از حق قانونی ثبت و پیگیری مشکل ایجاد شده برخودارند و سامانههایی نیز برای این منظور تعریف شده است.
انواع بازارهای مالی کدام هستند؟
بازار مالی، یک فضای فیزیکی یا پلتفرم مجازی است که در آن معاملات اوراق بهادار از جمله بازار سهام، بازار اوراق قرضه، بازار فارکس و بازار مشتقات انجام میشود. بازار مالی، برای عملکرد اقتصادهای سرمایهداری حیاتی هستند. زیرا سبب به جریان درآوردن پول میشود. بازارهای مالی با تخصیص منابع و ایجاد نقدینگی برای کسبوکارها و کارآفرینان، نقش حیاتی در تسهیل عملکرد روان اقتصادهای سرمایهداری ایفا میکنند.
بازارهای مالی، یک سیستم باز و منظم ایجاد میکنند تا شرکتها بتوانند سرمایه مورد نیاز خود را فراهم کنند. به بیان دیگر، این بازارها، محصولات اوراق بهاداری را ایجاد میکنند که بازدهی را برای کسانی که دارای وجوه مازاد هستند (سرمایهگذاران/وامدهندگان) فراهم میکند و این وجوه را در اختیار کسانی قرار میدهد که به منابع مالی یا سرمایه (قرضگیرندگان) نیاز دارند. به دلیل گردش مالی و حجم بالای سرمایهها در چنین بازارهایی، هر کشور قوانین مشخص و نسبتاً سختگیرانهای درباره بازارهای مالی وضع کرده است.
بازارهای مالی به شدت به شفافیت اطلاعاتی متکی هستند تا به فعالان خود این اطمینان را بدهند که بازارها، قیمتهایی را که کارآمد و مناسب هستند را تعیین میکنند. شفافیت بالای اطلاعاتی و معاملاتی که مهمترین ویژگی بازارهای مالی است که آن را از بازارهای دیگر و بازارهای موازی جدا میکند.
امروزه، تنوع بازارهای مالی بسیار بیشتر از گذشته شده و این موضوع انتخاب از میان آنها را بهویژه برای یک سرمایهگذار تازه وارد دشوار میکند. بازارهای سرمایه، پول و کالا، سه بازار مالی مهم و شناخته شده در کشور ایران هستند که در ادامه به بررسی هریک از آنها میپردازیم.
بازار سرمایه
بازار سرمایه یا Capital Market بازاری است که در آن اوراق قرضه، اوراق بهادار با سررسید بیش از یک سال و داراییهای بدون سررسید مبادله میشوند. درحقیقت، بازار سرمایه همانند حلقه واسط میان سرمایهگذاران و واحدهای اقتصادی عمل میکند و نقش مهمی در تجمیع سرمایههای خرد در قالب تامین مالی واحدهای صنعتی و تولیدی و از سوی دیگر، کسب بازده و سود برای سرمایهگذاران دارد.
بازار سرمایه غالبا با نام بورس اوراق بهادار نیز شناخته میشود. این بازار، سرمایه مورد نیاز شرکتها و پروژهها و بودجه لازم برای راهاندازی، تکمیل یا توسعه پروژههای مختلف دولتی یا غیردولتی را تامین میکند.این بازار به دلیل اینکه سهام بزرگترین شرکتها در آن معامله میشود و صورتهای مالی و شرکتها تحت قوانین بازار سرمایه منتشر میشود، از اهمیت بالایی برخوردار است.
مبادلات در بازار سرمایه، تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار انجام میشود. شرکتها و مشاوران سرمایهگذاری، شرکتهای کارگزاری و سبدگردانی، شرکتهای بازارگردانی، شرکتهای رتبهبندی از جمله نهادهای مالی فعال در این بازار محسوب میشوند. سهام عادی، سهام ممتاز، اوراق مشارکت، قراردادهای اختیار معامله و آتی، شماری از ابزارهای تأمین مالی در این بازار بهشمار میروند.
سود بیشتر، سرمایهگذاری بلندمدت، قانونی بودن سرمایهگذاریها، نقدشوندگی بالا، شفافیت و نظارت بالا، شیوههای مختلف سرمایهگذاری متناسب با میزان ریسکپذیری سرمایهگذار از جمله ویژگیهای بازار سرمایه بهشمار میرود.
بازار سرمایه از نظر مرحله عرضه اوراق بهادار به دو دسته بازار اولیه و بازار ثانویه تقسیم میشود.
بازار اولیه
بازار اولیه بازاری است که در آن سهام یک شرکت یا واحد اقتصادی برای نخستین بار در آن عرضه و منتشر میشود. در این بازار شرکتها بهطور مستقیم سرمایه مورد نیاز خود را از طریق فروش سهام به مردم تأمین میکنند که این کار در قالب پذیرهنویسی صورت میگیرد. عایدی حاصل از عرضه این سهام، منبعی در تامین مالی آن شرکت یا موسسه خواهد بود. از آنجا که در بازار اولیه، سهام برای اولین بار به خریداران و متقاضیان عرضه میشود، فروشنده اوراق بهادار در حقیقت همان ناشر اوراق بهادار خواهد بود.
بازار ثانویه
پس از عرضه اولیه یک سهم در بازار اولیه، ادامه معاملات آن سهم در بازار دیگری به نام بازار ثانویه صورت میگیرد. بنابراین، بازار ثانویه به منظور ایجاد امکان معامله مستمر و افزایش قابلیت نقدشوندگی آن سهم تشکیل شده و تمامی معاملات سهام در بازار سهام در این بازار انجام میپذیرد.
در این بازار است که طرفین معامله این امکان را پیدا میکنند که علاوه بر تجدید نظر در اوراق خریداری شده، با خرید و فروش دوباره یا چندباره، تعداد آن را افزایش یا کاهش دهند یا اوراق دیگری از سهم شرکت دیگری را خریداری کنند. دفعات انجام معامه در بازار ثانویه محدودیتی ندارد، این ویژگی بازار ثانویه موجب میشود تا نقدشوندگی ابزارهای مالی با جابهجا شدن مالکیت آنها، قدرت بیشتری پیدا کند.
بازار پول
بازار پول یا Money Market بازاری است که در آن داراییهای مالی جانشین پول در سررسید کمتر از یکسال، معامله میشود. بازار پول، بازار کوتاهمدتی است که نقدشوندگی در آن بالا و از نوسان و عدم ریسک پرداخت پایین برخوردار است. نرخ بهره در این بازار متناسب با مدت زمان نگهداری اوراق بهادار است.
در بازار پول اوراقی مانند اوراق خزانه (اوراق بهادار کوتاهمدت با سررسید سه ماه تا دوازده ماه) و اوراق تجاری شرکتها معامله میشود. بانکها، مؤسسات مالی و اعتباری، شرکتهای تأمین مالی و تعاونیهای اعتباری از جمله نهادهای مالی فعال در این بازار هستند و سپردهها، وام با وثیقه و حواله از جمله ابزارهای بازار پول بهشمار میروند. معاملهکنندگان در این بازار، افراد یا واحدهایی هستند که مازاد نقدینگی خود را بهعنوان پسانداز به واحدهای نیازمند منابع مالی میسپارند.
بازار کالا
منظور از بازار کالا یا Commodities Market یا در بازارهای مالی، بازاری است که تولیدکنندگان مواد اولیه و محصولات خود را به متقاضیان میفروشند و همان بورس کالا است. مبادلات در این بازار تحت مکانیزمهایی صورت میگیرد تا ضمن حفظ تعادل میان عرضه و تقاضا از رکود و همچنین تورم پیشگیری شود. در بازار کالا، انواع کالاها از کشاورزی و صنعتی تا نفت، فلزات گرانبها، گاز و طلا در قالب اسپات یا آتی معامله میشوند. از آنجا که در این بازارها، معاملهگران در ازای پرداخت پول، صاحب کالاهای اساسی میشوند، به بازار کالا، بازار اسپات هم گفته میشود.
بازار آتی نیز یکی از بازارهای کالایی است که در آن خریدار و فروشنده قراردادی را تنظیم میکنند که طی آن یک کالای خاص با قیمتی مشخص در تاریخ مشخصی در آینده توسط فروشنده در اختیار خریدار قرار بگیرد. هدف از بازار آتی، پوشش ریسک تغییرات قیمت کالاها است.
افزون بر بازارهای سرمایه، پول و کالا، بازارهای دیگری همچون بازار رمزارز و بازار فارکس وجود دارند که از فناوری بلاکچین برای ثبت معاملات استفاده میکند.
در میان بازارهای مالی یاد شده، بازار پول نسبت به سایر بازارها، ریسکپذیری کمتر و همینطور، بازدهی پایینتری نیز دارد.
فزون بر بازارهای مالی که میتواند مقصد سرمایهگذاری بسیاری از سرمایهگذاران قرار گیرد، بازارهای موازی همچون طلا، مسکن و خودرو نیز وجود دارد که افراد با توجه شرایط و ویژگیهای خاص خود میتوانند به آنها ورود کنند و لازم است افزون بر بازدهی، پارامترهایی همانند امنیت، شفافیت، مبلغ سرمایهگذاری و نقد شوندگی نیز مدنظر قرار گیرد.
کارکردهای بازارهای مالی
همانگونه که در ابتدا عنوان شد، مهمترین کارکرد بازارهای مالی، تامین سرمایه لازم برای توسعه و پیشبرد اهداف آن شرکت است. افزون بر تامین مالی و تخصیص بهینه منابع، این بازارها از کارکردهای دیگری نیز برخوردارند که عبارتند از:
- ایجاد سهولت در نظام مالی مبادلات
- کشف قیمتگذاری براساس عرضه و تقاضا
- کاهش ریسک سرمایهگذاری
- انتشار اطلاعات شفاف مالی بنگاههای اقتصادی
- قانونی بودن سرمایهگذاری و برخوداری از نهادهای نظارتی
سخن پایانی
اگرچه به هر فضایی که در آن معامله انجام میشود، بازار گفته میشود، اما بازار مالی، مکانیزمی است که شفافیت اطلاعاتی مهمترین ویژگی آن است. در بازارهای مالی، انتقال سرمایه و دارایی از افرادی که مازاد منابع مالی دارند به افرادی که به آن نیاز دارند صورت میگیرد و با این فرایند، پول و سرمایه در گردش قرار میگیرد.
بازارهای مالی یکی از مقاصد سرمایهگذاری است و هر سرمایهگذار با توجه به هدف، زمان و سطح ریسکپذیری خود، میتواند بازار و همینطور ابزار مناسب با خود را انتخاب کند. از میان بازار سرمایه، پول و کالا، بازار سرمایه به دلیل تنوع ابزارها و بازدهی بالاتر و امکان سرمایهگذاری غیرمستقیم از طریق طیف گستردهای از صندوقهای سرمایهگذاری، جایگاه ویژهای در میان سرمایهگذاران دارد.
