آشنایی با ارکان بازار سرمایه در ایران
بازار سرمایه به عنوان یکی از بازارهای مالی، نقش مهمی در تجمیع سرمایههای خرد و کلان، تامین مالی بنگاههای اقتصادی و مدیریت و توزیع ریسک دارد. مزایایی همچون سهولت در فرایند سرمایهگذاری، شفافیت، تنوعبخشی در پرتفوی، نقدشوندگی بالا سبب افزایش تمایل به سرمایهگذاری در این بازار شده است. فعالیت در این بازار بدون آشنایی با ساختار و ارکان بازار سرمایه، کار بیهوده و خطرناکی است.
تا پیش از دو دهه پیش، سازمان کارگزاران بورس و اوراق بهادار بهعنوان تنها رکن اجرایی، مسئولیت اداره بورس را برعهده داشت. فعالیت این سازمان تحت نظارت شورای بورس قرار داشت. با بازنگری قانون تاسیس بورس اوراق بهادار در سال 1384، ارکان بازار سرمایه به شکل کنونی آن تغییر یافت.
نهادهای نظارتی ارکان بازار سرمایه
شورای عالی بورس و اوراق بهادار
این شورا در راس ارکان بازار سرمایه قرار دارد. اتخاذ تدابیر لازم برای سازماندهی و توسعه بازار، تصویب سیاستهای کلان و قوانین و مقررات، صدور و تعلیق و لغو مجوز فعالیت بورسها، تصویب ابزارهای جدید مالی و نظارت بر اجرای قوانین در بازار سرمایه از جمله وظایف این شورا است.
ریاست این شورا با وزیر امور اقتصادی و دارایی است. وزیر صنعت، معدن و تجارت، رییس کل بانک مرکزی، دادستان کل کشور، روسای اتاق بازرگانی و صنایع و معادن و رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار (بهعنوان دبیر شورا و سخنگوی سازمان)، نماینده کانونها و سه خبره مالی از بخش خصوصی در شورای عالی بورس حضور دارند.
سازمان بورس و اوراق بهادار
سازمان بورس و شورای عالی بورس و اوراق بهادار دو نهاد نظارتی ارکان بازار سرمایه بهشمار میروند. این سازمان تحت نظارت شورای عالی بورس بوده و تنظیم و تدوین مقررات نظارت بر اجرای آنها از جمله وظایف سازمان بورس و اوراق بهادار است.
نهادهای اجرای ارکان بازار سرمایه
بورس اوراق بهادار تهران
عملیات اجرایی و اداره بازار اوراق بهادار بر عهده شرکت بورس اوراق بهادار تهران است. این شرکت همچنین بر حسن انجام معاملات، پردازش و انتشار اطلاعات و فعالیت ناشران اوراق بهادار نظارت میکند. در بورس اوراق بهادار، سهام شرکتهای پذیرفته شده در این بورس و انواع اوراق بدهی (اوراق مشارکت و صکوک)، اوراق مشتقه (قراردادهای آتی، قرارداد اختیار معامله) و صندوقهای سرمایهگذاری معامله میشوند. بازار بورس اوراق بهادار از دو بازار اول و دوم تشکیل شده است. بازار اول به دو تابلوی اصلی و تابلوی فرعی تقسیم میشود.
فرابورس ایران
فرابورس ایران، بازاری برای معامله انواع اوراق بهادار با روشهای مختلف است. شرایط پذیرش در این بازار نسبت به شرکت بورس تهران سادهتر است. بازار فرابورس ایران دارای 6 بازار است: بازار اول، دوم، سوم، بازار پایه (با سه تابلوی زرد، نارنجی و قرمز)، بازار ابزارهای مالی نوین و بازار نو آفرین (با دو تابلوی رشد و دانشبنیان) از انواع بازارهای فرابورس هستند.
بورس کالای ایران
در بورس کالای ایران، کالاهای اساسی همچون محصولات پتروشیمی، انواع فلزات، فرآوردههای نفتی و… بر اساس عرضه و تقاضا قیمتگذاری و عرضه میشود. بورس کالای ایران متشکل از بازارهای فیزیکی، فرعی، مشتقه و مالی است.
بورس انرژی ایران
در بورس انرژی معاملات حاملهای انرژی (شامل نفت، گاز، برق و غیره) و اوراق بهادار مبتنی بر آنها انجام میشود. این بورس مشتمل بر سه بازار فیزیکی، مشتقه و فرعی است و در بازار فیزیکی، کالاهای پذیرفته شده در بورس و در بازار مشتقه، اوراق بهادار مبتنی بر کالاهای پذیرفته شده در بورس مورد معامله قرار میگیرند.
نهادهای مهم بازار سرمایه
افزون بر ارکان بازار سرمایه که به اختصار معرفی شدند، چند نهاد دیگر که نقش مهم و تاثیرگذاری در بازار سرمایه وجود دارند که همانند نهادهای اجرایی ارکان بازار، تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار به فعالیت مشغول هستند. در ادامه به معرفی مهمترین نهادهای مالی در ایران میپردازیم.
سپردهگذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه
شرکت سپردهگذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه به منظورانجام امور مربوط به پیش از معاملات و پس از معاملات بازارهای سهام، کالا و بازارهای خارج از بورس تشکیل شد. سپردهگذاری و ثبت، نگهداری و انتقال اوراق بهادار و پایاپای و تسویه معاملات از جمله وظایف اصلی این شرکت است.
مدیریت فناوری بورس تهران
فعالیت اصلی شرکت مدیریت فناوری بورس تهران، مدیریت سیستم معاملات، محاسبه شاخصها، انتشار لحظهای اطلاعات معاملات است. این شرکت، معاملات سهامداران بازار را نمایش میدهد و سرمایهگذاران میتوانند فرآیند معاملات از ابتدا تا انتهای زمان معاملات را مشاهده کنند.
رایان بورس
شرکت رایان بورس با هدف ارائه راهکارهای نوین در صنعت فناوری اطلاعات تأسیس شد. سامانه یکپارچه گردآوری، نظارت و انتشار الکترونیکی اطلاعات (کدال) به منظور مکانیزه کردن جمعآوری، بررسی و انتشار اطلاعات مالی شرکتهای ثبت شده نزد سازمان، توسط این شرکت طراحی شده است.
کانون کارگزاران بورس و اوراق بهادار
کانون کارگزاران بورس و اوراق بهادار، مسئولیتهای مختلفی از جمله نظارت بر اعضا، ارزیابی عملکرد آنها، تنظیم استانداردهای حرفهای و انضباطی، حل اختلافات و ارائه خدمات آموزشی و پژوهشی را بر عهده دارد. فعالیت کارگزاران، کارگزار/معاملهگران و بازارگردانها به عضویت در این کانون و رعایت مقررات قانون بازار اوراق بهادار مشروط است.
سایر نهادهای مالی فعال در بازار اوراق بهادار
کانون نهادهای سرمایهگذاری ایران، کارگزاران، شرکتهای تأمین سرمایه، بازارگردانان، مشاوران سرمایهگذاری، موسسات رتبهبندی، شرکتهای سرمایهگذاری، صندوقهای سرمایهگذاری، صندوقهای بازنشستگی، شرکتهای سبدگردان و شرکتهای پردازش اطلاعات مالی، نهادهای مالی فعال تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار هستند.







