بازار سرمایه؛ از صفر تا صد
هر زمان که درباره بورس یا سهام صحبت میشود، اسامی بازارهای مختلفی به گوش میرسد که گاهی شنونده ممکن است نه تنها آنها را با یکدیگر اشتباه بگیرد، بلکه حتی ممکن است از آنها آگاهی نداشته باشد و شنیدن نام آنها بیشتر سبب سردرگمی و مرموز به نظر رسیدن این بازارها شود. در نوشته پیشرو، به مهمترین بازارهایی که در بازار سرمایه کشور وجود دارند، میپردازیم.
بازار سرمایه چیست؟
بازار سرمایه یا Capital Market بخش مهمی از یک اقتصاد مدرن کارآمد است که در درون بازارهای مالی قرار میگیرد. این بازار، فضای دیجیتالی یا فیزیکی است که در آن نهادهای مالی مختلف انواع متفاوتی از ابزارهای مالی را مبادله میکنند. به بیان دیگر، در این بازار، پسانداز و سرمایهگذاری از تامینکنندگان منابع مالی به نیازمندان این منابع هدایت میشود. تامینکنندگان، افراد یا مؤسساتی هستند که از سرمایه لازم برای وام دادن یا سرمایهگذاری برخوردارند و معمولاً شامل بانکها و سرمایهگذاران میشود و کسانی که به دنبال سرمایه در این بازار هستند، صاحبان کسبوکار، بنگاههای اقتصادی و دولت هستند.
این بازار با هدف بهبود کارایی معاملات، با گردهم آوردن تامینکنندگان منابع مالی و افراد و نهادهایی که به دنبال سرمایه هستند، فضای مناسب و قاعدهمندی را برای مبادله اوراق بهادار فراهم میکند. بازار سرمایه از بازارهای اولیه و ثانویه تشکیل شده است. رایجترین بازارهای سرمایه، بازار سهام و بازار اوراق بدهی هستند.
بازار سرمایه براساس مرحله عرضه اوراق بهادار
بازار سرمایه در یک دستهبندی، شامل دو بازار اولیه و بازار ثانویه میشود و این تقسیمبندی از نظر مرحله عرضه اوراق بهادار است.
بازار اولیه
بازار اولیه یا primary market به هنگام عرضه اوراق بهادار برای نخستین بار و بهمنظور جذب سرمایه لازم برای شرکت است. در بازار اولیه، بنگاههای اقتصادی سرمایه خود را به طور مستقیم از فروش بخشی از سهام شرکت بهدست میآورد. بازار اولیه تنها در دو زمان شکل میگیرد. بار نخست، زمانی است که شرکت در شرف تاسیس است و به آن پذیرهنویسی گفته میشود.
در پذیرهنویسی، سهام شرکت بر اساس ارزش اسمی آن به سهامداران عرضه میشود. پذیرهنویسی در بیشتر موارد توسط بانکی که نماینده شرکت است یا سایر مؤسسات مجاز انجام میشود؛ در این بازار فروشنده اوراق همیشه خود شرکتی است که سهامش در حال پذیرهنویسی است و خریدارانی که در این فرایند شرکت میکنند به نوعی سرمایه اولیه شرکت یا سرمایه اضافی بر سرمایه کنونی را برای فعالیتهای مختلف این شرکت یا سودآوری آن تامین میکنند.
افزون بر پذیرهنویسی، عرضه اولیه سهام شرکتها نیز در بازار اولیه صورت میگیرد. عرضه اولیه، پس از تاسیس شرکت انجام میشود و با این اقدام، شرکت از حالت سهامی خاص به سهامی عام تبدیل میشود.
در بازار اولیه، شرکتها یا صندوقهای سرمایهگذاری قابل معامله (ETFs) بخشی از سهام خود را در قالب اوراق بهادار به متقاضیان به فروش میرسانند تا منابع مالی و سرمایه جدیدی را جذب شرکت کنند. عرضه اولیه تنها برای شرکتهای نوپا و تازهکار استفاده نمیشوند و برای همه شرکتهای سهامی خاصی که شرایط سهامی عام شدن را دارند و مجوزهای لازم را از سازمان بورس و اوراق بهادار دریافت کردهاند، انجام میشود. قیمتگذاری در این بازار از طریق فرایند کشف قیمت انجام میشود.
بازار ثانویه
پس از اینکه درصد مشخصی از سهام شرکتها در فرایند عرضه اولیه در بازار اولیه به فروش رسید، تمامی معاملات یا خرید و فروشهای بعدی در بازار ثانویه یا secondary market انجام میشود. معاملات در این بازار بدون دخالت شرکت و از طریق تمام کارگزاریها و سامانه معاملات برخط صورت میپذیرد.
قیمتگذاری در این بازار، براساس مکانیزم عرضه و تقاضا صورت میگیرد و هر چه تقاضا برای سهام یک شرکت بیشتر باشد، طبیعی است که قیمت آن سهم نیز افزایش مییابد. اهمیت این بازار در قابلیت نقدشوندگی سهام و ایجاد فضایی برای معامله مداوم و منظم اوراق بهادار است.
بازار سرمایه بر اساس نوع دارایی
همانگونه که مطرح شد، بازار سرمایه فضایی است که در آن انواع مختلفی از اوراق و ابزارها معامله میشوند. بنابراین، براساس نوع دارایی مورد معامله، بازار سرمایه به بازارهای سهام، بازار اوراق بدهی و بازار ابزارهای مشتقه تقسیم میشود.
بازار سهام
بازار سهام به بورس اوراق بهادار نیز شناخته میشود و بزرگترین بازار در بازار سرمایه بهشمار میرود که در آن سهام شرکتهای پذیرفته شده در بورس تحت قوانین و ضوابط خاصی معامله میشود و سرمایهگذاران میتوانند با هر میزان از سرمایه در این بازار سرمایهگذاری کنند.
اگرچه بازار سهام سهولت و تسریع در فرایند خرید و فروش اوراق بهادار را در فضایی شفاف، مؤثر، صادقانه و باثبات و در شرایط رقابت آزاد ممکن میسازد، اما یک بازار کاملا تخصصی بهشمار میرود و ورود مستقیم به این بازار نیاز به تخصص و مهارت دارد. به افرادی که از زمان کافی برای بررسی بازار یا از دانش کافی برای ورود به این بازار برخوردار نیستند، شیوه غیرمستقیم که سرمایهگذاری از طریق صندوقهای سرمایهگذاری است، پیشنهاد میشود.
در کشور ایران، بازار سهام مشتمل بر 4 بازار بورس اوراق بهادار، فرابورس، بورس کالا و بورس انرژی میشود.
بورس اوراق بهادار: در بورس اوراق بهادار، سهام شرکتهای پذیرفته شده در این بورس و انواع اوراق بدهی (اوراق مشارکت و صکوک)، اوراق مشتقه (قراردادهای آتی، قرارداد اختیار معامله) و واحدهای صندوقهای سرمایهگذاری قابل معامله در بورس معامله میشوند و افراد با داشتن کد بورسی میتوانند اقدام به معامله در این بازار کنند. بازار بورس اوراق بهادار متشکل از دو بازار اول و دوم است که بازار اول نیز به دو تابلوی اصلی و تابلوی فرعی تقسیم میشود.
فرابورس: فرابورس، همانند بورس اوراق بهادار تهران، بازاری برای معامله انواع اوراق بهادار با روشهای مختلف است؛ این بازار نسبت به بورس تهران از شرایط سادهتری برای پذیرش شرکتها برخوردار است؛ بنابراین، شرکتهایی که شرایط مورد نیاز برای ورود به بورس را ندارند، میتوانند وارد بازار فرابورس شوند. بازار فرابورس ایران دارای 6 بازار است: بازار اول، دوم، سوم، بازار پایه با سه تابلوی زرد، نارنجی و قرمز، بازار ابزارهای مالی نوین و بازار نو آفرین با دو تابلوی رشد و دانشبنیان از انواع بازار فرابورس هستند که هر بازاری، شرایط پذیرش و ادامه فعالیت خاص خود را دارد.
شرکتهایی که به دلیل از دست دادن شرایط بازارهای بورس یا فرابورس از بازار مربوطه لغو پذیرش میشوند، در بازار پایه درج میشوند. مقررات ارائه اطلاعات در این بازار به مراتب سادهتر از بازار اول و دوم است. با توجه به شرایط شرکت، معاملات بازار پایه به شکل عادی (دارای دامنه نوسان و در عملیات عادی بازار) یا توافقی (فاقد دامنه نوسان و بر اساس توافق خریدار و فروشنده) انجام میشود.
بورس کالا: بورس کالا که به آن تالار نقرهای هم گفته میشود، یکی از بازارهای سهام است که در آن کالاهای اساسی همچون محصولات پتروشیمی، انواع فلزات، فرآوردههای نفتی و… بر اساس عرضه و تقاضا قیمتگذاری و عرضه میشود. بورس کالای ایران متشکل از بازارهای فیزیکی، فرعی، مشتقه و مالی است که هر کدام از این بازارها از قراردادها و ابزارهای ویژه خود برخوردار هستند.
بورس انرژی: در بورس انرژی معاملات حاملهای انرژی (شامل نفت، گاز، برق و غیره) و اوراق بهادار مبتنی بر آنها انجام میشود. این بورس مشتمل بر سه بازار فیزیکی، مشتقه و فرعی است و در بازار فیزیکی، کالاهای پذیرفته شده در بورس و در بازار مشتقه، اوراق بهادار مبتنی بر کالاهای پذیرفته شده در بورس مورد معامله قرار میگیرند.
بازار بدهی
بازار بدهی یکی از زیرمجموعههای بازارهای مالی بهشمار میرود که در این بازار، دولت، شهرداریها و شرکتها با انتشار اوراق بهاداری به نام اوراق بدهی، منابع مالی مورد نیاز برای طرحها و فعالیتها یا برای تامین کسری بودجه خود را از مردم قرض میگیرند؛ بنابراین، وامدهنده و وامگیرنده به ترتیب خریداران و ناشرین این اوراق هستند. این اوراق از سررسید و نرخ بهره مشخصی برخوردارند و خریداران این اوراق، افزون بر دریافت نرخ بهره میتوانند در پایان سررسید اوراق، اصل مبلغ خود را نیز دریافت کنند.
اوراقی که در بازار بدهی منتشر میشوند، از جمله سرمایهگذاریهای کمریسک و غالبا بدونریسک و با سود بالا بهشمار میرود و حتی در صورت ورشکستگی شرکت، دارندگان اوراق بدهی در دریافت اصل و فرع سرمایه خود نسبت به سهامداران شرکت در اولویت خواهند بود. خریداران این اوراق که همان وامدهنگان هستند، با خرید این اوراق بهادار، سهمی از مالکیت شرکت نخواهند داشت و در تصمیمگیریها یا مجامع عمومی شرکت، حضور یا حق رای نخواهند داشت.
انواع اوراق بدهی
اوراق بدهی با توجه به ماهیت و دلیل انتشار و ماهیت ناشر آنها دارای انواع مختلفی هستند، اما همه آنها در ویژگیهایی همچون تاریخ سررسید، ارزش اسمی، نرخ سود اسمی، قیمت بازاری و نرخ سود تا سررسید مشترک هستند. اوراق خزانه اسلامی، اوراق مشارکت و صکوک مهمترین اوراق بدهی هستند که در ایران منتشر میشوند.
اوراق خزانه اسلامی
اوراق خزانه اسلامی یا اخزا اوراق بهادار بانام، دارای سررسید مشخص و قیمت اسمی معین است که توسط دولت و به منظور تسویه بدهیهای خود منتشر میشود. این اوراق که ریسک نکول یا ریسک عدم نقدینگی ندارند، به قیمت کمتر از ارزش اسمی آن و بدون پرداخت سود، به طلبکاران غیردولتی به فروش میرسد و خریداران اخزا، از مابه التفاوت قیمت خرید و ارزش اسمی این اوراق، بهرهمند میشوند.
اوراق مشارکت
اوراق مشارکت یک نوع تامین مالی برای پروژههای سودآور است که به قیمت اسمی و برای مدت معین منتشر میشود و سرمایهگذار نسبت به قیمت و مدتزمان مشارکت در سود مدعی است. ناشران این اوراق شامل دولت، شهرداری، شرکتهای دولتی، موسسات و نهادهای عمومی غیر دولتی و شرکتهای سهامی عام و خاص و تعاونی تولید هستند. اوراق مشارکت دولت، بانک مرکزی و شهرداریها نیاز به ثبت نزد سازمان بورس و اوراق بهادار ندارند، اما اوراق مشارکت شرکتهای سهامی عام، شرکتهای سهامی خاص و شرکتهای تعاونی تولید مشمول ثبت نزد سازمان بورس میشوند.
صکوک
صکوک، جمع واژه عربی صَک به معنای چک و قبض بدهی است و از آنجا که ویژگیهای صکوک با قوانین اسلام مطابقت دارد این اوراق در کشورهای اسلامی همچون ایران و مالزی به عنوان ابزار جایگزین اوراق قرضه بهکار میرود. به بیان دیگر، اوراق قرضه، مبتنی بر قرض است که اعتبار آن به صادرکننده آنها وابسته و تنها گواهی مبنی بر تعهد بدهی از صادرکننده به خریدار این اوراق است؛ اما صکوک، اوراق مبتنی بر داراییهای فیزیکی و ملموس است که خریداران آن، بهصورت مشاع مالک یک یا مجموعهای از داراییها و منافع حاصل از آنها خواهند بود.
مهمترین صکوکی که در بازار سرمایه ایران منتشر میشوند، عبارتند از:
اوراق مرابحه
اوراق مرابحه، اوراق بهادار با نام و قابل نقلوانتقالی است که بیانگر مالکیت مشاع دارنده آن در دارایی مالی است که بر اساس قرارداد مرابحه حاصل شده است. با خرید این اوراق مرابحه، رابطه وکیل و موکل بین ناشر که یک شخص حقوقی است که وظیفه انتشار اوراق مرابحه را بر عهده دارد و خریداران اوراق مرابحه ایجاد میشود. این اوراق را که از بازدهی ثابتی برخوردار هستند، میتوان در بازار ثانویه به فروش رساند.
اوراق استصناع
اوراق استصناع یک نوع اوراق بهادار هستند که برای تامین مالی طرحهای عمرانی و توسعهای منتشر میشوند. در این قرارداد، کالای مورد نظر (موضوع استصناع) معمولاً موجود نیست و در آینده ساخته و تحویل میشود. همچنین، تهیه مواد اولیه و لوازم کار به عهده سازنده است و قسمتی از ثمن به عنوان پیش پرداخت در زمان انعقاد قرارداد پرداخت میشود و بخش دیگر به صورت دفعی یا تدریجی تا زمان تحویل کالا پرداخت میشود.
اوراق منفعت
اوراق منفعت، سند مالی بهاداری است که به مالک آن حق مالکیت بر مقدار خدمات یا منافع آینده از یک دارایی بادوام را میدهد. این اوراق در بازارهای بورس و فرابورس قابل معامله هستند.
بازار مشتقه
بازار مشتقه یکی از انواع بازارهای مالی است که در کنار بازارهای اوراق بهادار و سهام در بازار سرمایه قرار دارند؛ این بازار به بازاری اطلاق میشود که معامله در آن در لحظه اکنون و زمان حال انجام میشود، اما دادوستد کالا یا تحویل کالا یا خدمات به زمانی مشخص در آینده موکول میشود. به بیان دیگر، در بازار مشتقه دو طرف معامله (خریداران و فروشندگان) درباره معامله یک دارایی در زمان مشخصی در آینده به توافق میرسند.
برخلاف اوراق بهاداری همانند سهام که قیمت آن توسط مکانیزم عرضه و تقاضا مشخص میشود، داراییهایی که موضوع بازار مشتقه قرار میگیرند، غالبا داراییهای پایه یا کالاهای فیزیکی همچون محصولات پتروشیمی، کشاورزی یا سکه طلا هستند که ارزش آنها تنها بر اساس مکانیزم عرضه و تقاضا تعیین نمیشود، بلکه قیمت آنها به پشتوانه آن داراییها که اوراق بهادار از آنها مشتق میشود، تععین میشود.
ابزارهای مشتقه به منظور کنترل و کاهش ریسک ایجاد شدهاند؛ این ابزارها با توجه مکانیزم خود قادر به کنترل ریسکهای موجود در بازار سرمایه و در نتیجه افزایش حجم معاملات و نقدینگی در بازار، هستند.
ابزارهای بازار مشتقه
براساس نوع دارایی پایه و نوع معامله، ابزارهای مشتقه به 4 نوع قرارداد تقسیم میشوند: قراردادهای آتی یا فیوچرز، قرادادهای اختیار معامله یا آپشن، قراردادهای معاوضه یا سوآپ و پیمان آتی یا فوروارد.
در ایران تنها دو قرارداد آتی و اختیار معامله که در بورس یا فرابورس و تحت نظارت سازمان بورس معامله میشوند، فعال هستند و پیمان آتی و قرارداد معاوضه که در خارج از بورس معامله میشوند، انجام نمیشود.
قرارداد آتی (Futures)
در قرارداد آتی براساس یک توافقنامه میان خریدار و فروشنده، یک دارایی با یک قیمت تعیین شده و در زمانی مشخص درآینده، مورد معامله قرار میگیرد. طرفین معامله متعهد به انتقال کالا و مبلغ در زمان سررسید میشوند. این نوع از قرارداد، ماهیت تعهدی دارد و مبلغی به عنوان وجه تضمین در نزد اتاق پایاپای میگذارند.
قرارداد اختیار معامله (Options)
در این قرارداد، خریدار در ازای پرداخت وجه نقد، اختیار خرید یا فروش یک دارایی پایه را تا یک تاریخ مشخص بهدست میآورد و فروشنده نیز موظف است تا قبل از تاریخ سررسید، دارایی پایه را با قیمت تعیین شده، معامله کند. این قرارداد، مشابه قرارداد آتی است؛ اما برخلاف قرارداد آتی، در اختیار معامله خریدار موظف به اعمال توافق خود برای خرید یا فروش نیست.
قرارداد معاوضه (Swaps)
این قرارداد که در خارج از بورس انجام میشود در قالب معاوضه دو دارایی یا منافع حاصل از دو دارایی با کیفیت و میزان مشخص و در یک زمان تعیین شده صورت میگیرد.
پیمان آتی (Forward)
این پیمان که مشابه قرارداد آتی است، اما برخلاف قرارداد آتی که در بورس و فرابورس و تحت نظارت سازمان بورس معامله میشوند، این پیمان خارج از بورس معامله میشوند.
مزایای بازار سرمایه چیست؟
مهمترین ویژگی بازار سرمایه، شفافیت اطلاعات مالی شرکتها است که این بازار را به محل امنی برای سرمایهگذاری تبدیل میکند؛ اما افزون بر این ویژگی، بازار سرمایه از مزایایی همچون سهولت در معامله و کاهش هزینههای معامله، فراهم آوردن بستری برای کسب سود بیشتر برای دو طرف معامله، قانونمند بودن فرایند معاملات برخوردار است.
بازار سرمایه هر کشور نقش بهسزایی در بهبود اثربخشی در تخصیص سرمایه و همچنین دسترسی به منابع مالی نامحدود برای تامین بودجه شرکتها و کمک به رشد اقتصادی کشور و هدایت سرمایه مردم به سمت چرخه تولید و در نتیجه افزایش سرانه تولید دارد.
سخن پایانی
بازار سرمایه، یکی از مهمترین بازارها برای سرمایهگذاری است که نقش مهمی در رشد اقتصادی کشور دارد. این بازار نقش انکارناکردنی در هدایت پساندازها و سرمایههای خرد و کلان به بخش تولید دارد. بازار سرمایه از طریق مکانیزم بازار اولیه منابع مالی لازم را در اختیار بنگاههای اقتصادی قرار میدهد. بازار ثانویه نیز این امکان را در اختیار افراد قرار میدهد تا سهام شرکتهای بورسی را در فضایی شفاف مورد دادوستد قرار دهند تا امکان نقدشوندگی سهام شرکتها فراهم شود و معاملهگران نیز براساس قیمتگذاری که براساس عرضه و تقاضا صورت میگیرد به پول نقد یا سهام شرکتها دسترسی پیدا کنند.
